Yeni Nesil Çalışan Ödüllendirme Platformu ZerCard’ı Şimdi Keşfedin!
Yeni Nesil Çalışan Ödüllendirme Platformu ZerCard’ı Şimdi Keşfedin!
Yeni Nesil Çalışan Ödüllendirme Platformu ZerCard’ı Şimdi Keşfedin!
Yeni Nesil Çalışan Ödüllendirme Platformu ZerCard’ı Şimdi Keşfedin!
Kurumsal
Çalışma hayatının önemli bir parçası olan çalışan izin hakları ve mesailer, pek çok ülkede çalışan-işveren ilişkilerini belirleyen kanunlarda düzenleniyor. Türkiye’de de çalışanların izin hakları ve mesai düzenlemeleri, 4857 sayılı İş Kanunu’na göre yürütülüyor. İş Kanunu, haftalık mesai saatinden günlük çalışma süresine, fazla mesai kavramından çalışanların sahip olduğu ücretli izin haklarına pek çok ayrıntıyı tanımlarken; hem işverenlerin hem de çalışanların haklarını koruyacak bir çerçeve sunuyor.
İzin hakları ve mesai düzenlemeleri çalışan bağlılığı ve adil mesai uygulamaları açısından da önem taşıyor. 18 yıllık veriye dayalı bir çalışma, ücretli izin hakkı sunan şirketlerde çalışanların işi bırakma eğiliminin %35 daha düşük olduğunu gösterdiğinden, modern insan kaynakları uygulamalarında da izin ve mesai düzenlemelerine önemli bir yer ayrılıyor. Yeni nesil çalışan ödüllendirme platformu ZerCard olarak bu yazıda İş Kanunu’na göre çalışan izin haklarına ve mesai düzenlemelerine odaklanıyoruz.
İnsani koşullarda çalışma düzenini tesis etmek, çalışan verimliliğini en üst seviyeye çıkarmak, izin ve mesai sürelerinin kötüye kullanımını engelleyerek işveren haklarını engellemek gibi amaçlara da hizmet eden 4857 sayılı İş Kanunu; haftalık toplam çalışma saatini, günlük çalışma süresi sınırını ve bu hesaplamalarda ortaya çıkabilecek uç senaryoları kapsıyor.
4857 sayılı İş Kanunu’na göre genel çalışma süresi, haftada 45 saat olarak belirleniyor. Madde 63’te bu kural, "Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır” ifadeleriyle netleştiriliyor. Bu süreyi aşan çalışmalar fazla mesai (fazla çalışma) olarak nitelendiriliyor.
Kanunda belirtildiği üzere, aksi kararlaştırılmadığı sürece 45 saatin haftaya eşit olarak dağıtılacağı görülüyor. Öte yandan İş Kanunu, günlük çalışma süresini en fazla 11 saat ile sınırlıyor. Madde 63'ün devamında, "Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir" ifadesine yer veriliyor. Buradan da günlük çalışma süresinin 11 saat olarak kurallaştırıldığı çıkarımı yapılabiliyor.
Elbette bu çalışma koşulları, her iş için geçerli olmayabiliyor. Bu noktada Türkiye iş hukuku, işverenlerin haftalık 45 saatlik mesai süresini belirli dönemlerde daha yoğun, belirli dönemlerde daha az çalışma içerecek şekilde esnek bir biçimde planlayabilmesine olanak tanıyor. Bu uygulamaya denkleştirme süresi uygulaması deniyor. Kısa tanımıyla denkleştirme süresi, çalışma sürelerinin belirli bir dönem için ortalama haftalık çalışma süresini aşmayacak şekilde esnek dağıtılmasına izin veren uygulamadır. Bu uygulama pratikte karşılığını şu şekilde buluyor:
Çalışma saatleri, işin niteliğine göre değişebilir. Bazı durumlarda çalışanların gece çalışması gerekebilir. İş Kanunu, gece çalışmalarına ilişkin ayrıntıları da Madde 69'da tanımlar. Kanunun bu maddesine göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her durumda en fazla 11 saat süren dönemdir. Kanuna göre çalışanların gece çalışmaları, yedi buçuk saati geçemez. Başka bir deyişle gece çalışma süre sınırı, kanunda 7,5 saat olarak belirlenmiştir.
İş Kanunu, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmaları fazla çalışma yani fazla mesai olarak tanımlıyor. İşverenler, fazla mesai ücretini normal saatlik ücretten daha fazla ödemekle yükümlü kılınıyor.
İş Kanunu’nun 41. maddesinde, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücretin, normal saatlik çalışma ücretinin %50 daha fazlası olduğu belirtiliyor. Örneğin 2026 asgari ücret hesaplamasına göre saatlik asgari ücretin 146,80 TL olduğu düşünüldüğünde, saatlik fazla mesai ücreti 220,20 TL olarak ödeniyor.
Öte yandan fazla mesai hak edişinin ücret dışında, serbest zaman olarak kullanılması için de yasada açık kapı bırakılıyor. Madde 41'de, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapan işçinin, isterse bu çalışmalar karşılığında zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanabileceği belirtiliyor.
İş Kanunu, işçi haklarını korumak amacıyla hem fazla mesai için işçinin yazılı onayının gerektiğini, hem de yıllık fazla çalışma üst sınırının 270 saat olarak belirlendiğini not ediyor. Bu noktada, mevcut standart çalışma koşulları hesaba katıldığında, her bir çalışan haftalık ortalama 5,2 saat fazla mesai yapabiliyor.
İş Kanunu’nu. 53. Maddesi, yıllık ücretli izin hakkı ve izin sürelerine de açıklık getiriyor. İş Kanunu çalışan izin haklarına göre, işyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az 1 yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verileceği belirtiliyor. Çalışanlar, yıllık ücretli izin hakkından vazgeçemiyor veya aynı işe devam ettikleri sürece yıllık ücretli izin hak edişlerini başka bir yolla kullanamıyor.
Aynı maddede verilen tabloya göre, yıllık izin süreleri şu şekilde özetleniyor:
İş Kanunu’nun 53. Maddesi 18 yaş altı ve 50 yaş üstü çalışanlar için yıllık izin sürelerinde farklı bir uygulama öngörüyor. 18 yaşından küçük veya 50 yaşından büyük çalışanlar için verilecek yıllık ücretli izin süresinin 20 günden az olamayacağı ifade ediliyor. Örneğin 52 yaşındaki bir çalışan, 1 yıllık kıdeme sahip olsa dahi, 14 gün değil, en az 20 gün izin kullanıyor. Aynı durum, 18 yaş altı çalışanlar için de uygulanıyor.
Kanuna göre yıllık ücretli izin hakkı, bir çalışanın işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olma koşuluyla hak ediliyor. Yani bir çalışan, 1 yıl çalıştıktan sonra yıllık ücretli izin hakkına sahip oluyor.
Çalışırken izin paraya çevrilemese de, çalışanların hak ettikleri yıllık ücretli izin haklarının, işten ayrılırken çalışana ödenmesi gerekiyor. İstifa, işveren feshi, emeklilik veya haklı fesih gibi farklılaşabilen ayrılık nedenleri, bu kuralı bağlamıyor. 10 gün yıllık izin hak edişi olan asgari ücretli bir çalışan işten ayrıldığında ödenmesi gereken tutar, şu şekilde özetleniyor:
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işyerlerinde çalışılıp çalışılmayacağı iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri aracılığıyla belirleniyor. Şayet sözleşmelerde bu hüküm yoksa, tatil günlerinde çalışmak için işçinin onayı gerekiyor. Madde 47 ise genel tatil ücretlerinin nasıl ödeneceğinin çerçevesini çiziyor.
Ulusal bayramlarda, genel tatillerde işçiler, tatil yapsalar da o günün veya günlerin ücretini alır. Şayet işçiler, rızaları dahilinde resmi tatil günlerinde çalışırlarsa, çalıştıkları her gün için bir günlük ücret hak eder.
Hafta tatili, işçilere her hafta en az 1 gün verilen tatili tanımlar. Hafta tatilinde çalıştırılan işçi, fazla mesai ücreti alır. Başka bir deyişle, normal saatlik ücretin 2 katını alır. Hafta tatilinde yapılan çalışma, fazla mesai olarak nitelendirilmez, yani ayrıca %50 zamlı fazla mesai ücreti uygulanmaz. İşçi isterse, işverenle anlaşarak o günü başka bir gün izin olarak kullanabilir.
İş Kanunu’nda işveren-çalışan ilişkilerini düzenlemek ve yaşam olaylarının hayata etkisini kapsayabilmek amacıyla mazeret ve özel izin türleri de tanımlanır. Bu izinler evlilik izni, ölüm izni, babalık izni, doğum izni ve süt izni gibi sıralanabilir.
Mazeret izni başlıklı Ek Madde 2'ye göre işçilere evlenmeleri durumunda verilen 3 günlük izin, evlilik iznidir.
Çalışanın anne veya babasının, eşinin, kardeşinin, çocuğunun ölümü halinde üç gün olarak verilen ücretli izin, ölüm izni olarak tanımlanır.
Erkek çalışanın eşinin doğum yapması durumunda, memur statüsünde çalışanlar için 10 gün, işçi statüsünde çalışanlar için 5 gün babalık izni tanımlanır.
Annelik izni veya doğum izni ise kadın çalışanlar için tanımlanan ücretli izindir. Doğum izni süresi, 4857 sayılı İş Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında düzenlenir. Buna göre bir kadın çalışan doğum öncesinde 8 hafta (çoğul gebelik ise 10 hafta), doğum sonrasında ise tekil ve çoğul gebelikler için 8 hafta olmak üzere ücretli izin kullanabilir. İşçi, doğum izni süresince tam ücret alır. Bir çalışan, doğum izni boyunca işten çıkarılamaz. İzni bittikten sonra da eski görevine geri döner. Doğum sonrası, annenin isteğine bağlı olarak 24 aya kadar ücretsiz izin olarak uzatılabilir.
Çalışan annelerin bebeklerini emzirebilmeleri için uygulanan kısa süreli izin, süt izni olarak tanımlanır. Süt izninin uygulama esaslarında 4857 ve 5510 sayılı kanunlar belirleyicidir. Buna göre günde 1,5 saat olmak üzere süt izni tanınır. Bebek yaşını doldurana kadar uygulanan süt izni, iş süresinden sayılır ve çalışan ücretli izinlidir. Süt izninin kamudaki veya farklı iş sözleşmelerindeki uygulama biçimleri ve esnekliği değişebilir.
Çalışan ve işveren arasındaki anlaşmaya bağlı olarak uygulanabilen, kısa süreli veya uzun dönem olarak kararlaştırılabilen izin türüdür. Ücretsiz izin hakkında çalışana ücret ödemesi yapılmaz, SGK primleri de işveren tarafından ödenmez. Çalışanın iş sözleşmesi feshedilmez, yalnızca askıya alınır. İzin süresi sona erdiğinde çalışanın işe geri dönmesi beklenir. Doğum sonrası, eğitim veya kişisel nedenlerle çalışanlar, ücretsiz izin talep edebilir ve işverenleriyle anlaşarak ücretsiz izin alabilir.
Evet, işverenle anlaşılırsa kısmi izin kullanılabilir, ancak kanunen tam hak 1 yıl sonunda başlar. Pek çok şirket, eksi bakiye uygulamasını tercih eder; yani çalışanlar 1 yılları dolmadan da eksiye düşerek yıllık izin haklarından yararlanabilir.
İşçinin onayı olmadan fazla mesai yaptırılamaz.
Cumartesi çalışma günüdür; fazla mesaiye dahil edilmesi iş saatine ve iş sözleşmesine bağlıdır.
Hayır, işten ayrılan çalışana kullanılmayan izinlerin ücreti ödenir.
İşçinin yıllık izinleri, iş sözleşmesinin bittiği durumda ücret olarak ödenir.
Yeni nesil ödüllendirme platformu ZerCard, şirketinizin vergi avantajlarını artırırken, operasyonel süreçlerinizi kolaylaştırır. Çalışan, bayi ve müşteri memnuniyetinizi artırarak iş süreçlerinizi daha verimli hale getirir.
Bize Ulaşın